Электрик системаларында энергия сарфыны ольчемек ичюн эсас алет оларакъ, электрик эсаплайыджылары энергияны идаре этмекнинъ семерелилигине ве догърулыгъына догърудан-догъру тесир этелер. Акъыллы сетлернинъ ве ракъамлы технологияларнынъ тез инкишафынен земаневий электрик эсаплайыджылары аньаневий механик эсаплайыджы алетлерден чокъ функциональ, юксек догърулыкълы ве узакътан багъланув имкянларына малик акъыллы терминалларгъа кечтилер. Бу макъаледе энергияны эсаплавда аньаневий ве акъыллы эсаплайыджыларнынъ эсас роллери, оларнынъ эсас хусусиетлерине дикъкъат айырып, талиль этиледжек.
Адеттеки электрик эсаплайыджыларынынъ эсас хусусиетлери .
Адеттеки электрик эсаплайыджылары биринджи невбетте электромеханик эсаплайыджыларгъа аиттир, оларнынъ эсас хусусиетлери:
1.Механик ольчевнинъ принципи: ток ве кергинлик катушкалары иле пейда олгъан электромагнит къувети алюминий дискнинъ айланувыны идаре эте, о исе шестеренкалы узатма механизми ярдымынен энергия сарфыны топлай. Бу интуитив ольчев усулы механик къурулышкъа эсаслана, бу исе вакъыт кечтикче къолайлыкънен агъырувы хаталарына кетире биле.
2.Бир ёнелишли эсаплав имкяны: Бу эсаплайыджылар тек умумий электрик энергиясы сарфыны къайд этелер ве чешит вакъыт девирлери я да юк чешитлери ичюн энергия сарф этильмеси малюматларыны айырып оламайлар. Оларда да терс ольчев имкянлары ёкъ (меселя, сетке-багълы фотоэлектрик энергиясыны чыкъарув сценарийлеринде).
3.Къолнен эсаплайыджынынъ окъувына ишанч: Эсаплайыджынынъ эльнен окъувы эсаплайыджынынъ окъувларыны даима язып алмакъны талап эте, бу исе самимий дегиль ве инсан хатасына къаршы турмакъта, бу исе акъикъий-вакъыт энергиясыны идаре этмек ихтияджларыны къаршыламакъны къыйынлаштыра.
Аньаневий эсаплайыджыларнынъ сынъырланувларына бакъмадан, оларнынъ саде къурулышы ве алчакъ фияты себебинден инкишаф этмеген ерлерде я да мувакъкъат кучь къулланув ичюн даа къыймети бар.
Акъыллы эсаплайыджыларнынъ юксек хусусиетлери .
Акъыллы эсаплайыджылар – бу земаневий кучь шейлер интернетинде (IoT) эсас тююмлердир. Оларнынъ технологик хусусиетлери энергияны идаре этмекнинъ акъыллылыгъыны сезилерли дереджеде арттыра:
1.Юксек-Догърулыкълы ракъамлы ольчев: аналог-дан-ракъамлы конверторлардан (АЦП) ве микропроцессорлардан файдаланып, олар 0,2с (халкъара стандартлар) ольчев догърулыгъына иришелер, динамик юклер алтында акъикъий -вакъытта малюмат топлавыны эмиетли дереджеде алчакъ ве аньаневий ольчюден зияде дестеклейлер.
2.Multi-Rate and Time-of-Use Metering: Олар электрик энергиясы къулланув малюматларыны чешит вакъыт девирлери, шу джумледен энъ юксек ве энъ юксек девирлерден тыш -энъ юксек девирлер ичюн сакълап олурлар, дереджели фият къоюв ве талапкъа джевап киби сиясетлер ичюн малюмат дестегини темин этелер, къулланыджыларгъа электрик энергиясынынъ фиятыны оптималлаштырмагъа ярдым этелер.
3.Эки ёнелишли алякъа имкяны: Узакътан малюмат ёллав сымсыз (меселя, NB-IoT, LoRa) я да сымлы (меселя, ПЛК, оптик лифлер) агълары вастасынен эльде этиле, бу исе энергия ширкетлерине сетнинъ статусыны керчек вакъытта козетмеге ве къулланыджыларгъа керчек{6}}вакъыт энергиясыны сарф этмеге имкян бере.
4.Таркъалгъан энергия уйгъунлыгъы: Эки ёнелишли эсаплавны дестеклей, къулланджылар тарафындан чыкъарылгъан сетке-багълы кучьнинъ микъдарыны догъру язып ала (меселя, фотоэлектрик ве энергияны сакълав системалары), темиз энергиянынъ кениш къулланылмасына ярдым эте.
5.Хаталарнынъ диагностикасы ве хавфсызлыкъны къорчалав: Къуветнинъ аномаль къулланувыны тапув алгоритмлери (меселя, акъызма ве къыскъа замыкание акъкъында хабердарлыкълар) ве шифрленген алякъа (меселя, SM1/SM4 миллий шифрлев алгоритмлери) ичине къоюлгъан- малюмат хавфсызлыгъыны темин этелер, сетнинъ чалышувыны эксильтелер.
Технологик эволюциянынъ санайыгъа тесири .
Акъыллы эсаплайыджыларнынъ кениш таркъалмасына коре, энергияны идаре этмек моделлеринде янъылыкълар пейда олды:
•Къулланыджылар ичюн: Энергия истималы малюматларыны корьгезмек энергияны сакълав акъкъында бильгилерни осьтюре, базы мемлекетлерде исе «сонъра акъча тёле» кредит модели омюрге кечирильди.
•Электрик сетлери ичюн: Кучьлю акъикъий-вакъыт малюматлары юкни прогнозлаштырмакъны ве сынъырны тапмакъны къолайлаштыра, сетнинъ къаршылыкълылыгъыны арттыра.
•Сиясети япмакъ ичюн: углеродны ольчемек, углерод чыкъарувыны алыш-вериш япмакъ ве дигер къулланмалар ичюн ишанчлы малюмат эсасыны темин этмек.
Илериде, чет эсаплавлар ве ДИ технологияларынынъ интеграциясынен, электрик эсаплайыджылары «ерли къарарлар- къабул этмек + булутлы ишбирлик» тарафына даа да инкишаф этеджеклер, акъыллы энергетика экосистеманынъ эсас компонентине чевириледжеклер.
Хуляса
Механик эсаплавдан башлап, акъыллы терминалларгъадже электрик эсаплайыджыларынынъ технологик эволюциясы энергетика санайынынъ махсулдарлыкъ ве догърулыкъкъа аджыныкълы ынтылувыны акс эте. Оларнынъ эсас хусусиетлери тек эсаплав функцияларыны кенишлетювде дегиль де, малюматларнынъ бири-бирине багъланмасы вастасынен электрик энергиясынынъ арз ве талап мунасебетини янъыдан шекиллендирювдедир. Бу хусусиетлерни анъламакъ земаневий энергия идареси ёнелишлерини къаврап алмакъ ичюн пек муимдир.